ZAMAN ELİMİZDEN KAYARKEN: BABA

Geçen sezon izlediğim bir oyun üzerine şimdi klavye başına oturuyorum. Çünkü zannederim, Baba oyununun bir süre benimle dolaşması gerekiyordu. Ara ara aklıma gelmesi, ürkütmesi, düşündürmesi, demlenmesi… Şimdi dönüp baktığımda, bende bıraktığı izin merkezinde zaman var. Daha doğrusu, zamanın içinde kalamayan insanın paniği.

Hayatı sıraya koyarak anlamaya çalışıyoruz ya; bu önce oldu, ardından şu geldi, şimdi buradayız. Bugün nerede durduğumuzu bilmek için geçmişin geçmişte durmasına ihtiyacımız var. Baba işte o güvenli zemini ayağımızın altından usul usul çekiyor. Bir sahneyi anlamlandırdığımı sanıyorum, sonra aynı ana başka türlü dönüyoruz. Tanıdık bir yüzün kimliğinden, bir konuşmanın ne zaman geçtiğinden emin olamıyorum. “Bir dakika, az önce…” diye başlayan cümleler zihnimde çoğalıyor.

Bu geri dönüşler bana mitolojik anlatılardaki döngüsel zaman duygusunu hatırlattı. Zaman bir çizgi üzerinde ilerlemek yerine kıvrılıyor, dönüyor, geçmişi bugünün orta yerine taşıyor. Fakat burada başlangıca dönmenin güveni, tekrarın yenileyici etkisi yok. Döndüğümüz yerde de yönümüzü bulamıyoruz. Nerede olduğumuzu bilmek, bir işaret, güvenebileceğimiz bir bilgi, tutunacak bir nokta bulmak istiyoruz. Tam bulduğumuzu düşündüğümüzde, hop, o da yer değiştiriyor.

Oyunun en kuvvetli tarafı işte burada: Zamanın içinde kendi yerini kaybeden insanın paniğini izleyiciye etkileyici şekilde geçiriyor. Hikâyeyi takip etmeye çalışırken, takip edememenin huzursuzluğu içinize tüm ağırlığıyla yerleşiyor. İnsan hatırladıklarına güvenemezse neye tutunur?

Florian Zeller’in parçalı kurgusunun Muharrem Özcan’ın sahnelemesinde bulduğu karşılık, bu hissi somutlaştıran ayrıntılar içeriyor: eksilen ve yer değiştiren dekorlar, eşyaların yerini alan çizimler, ağır çekim hareketler ve tekrarlanan huzursuz sahneler. Sahne boşaldıkça hafızanın çözülmesi görünür hâle geliyor. Özcan’ın izlediğim işlerinde, oyunun ruhuna oturan sahneleme tercihlerini her zaman zekice bulmuş, hayranlıkla sevmişimdir. Burada da metnin duygusunu sahnenin düzenine taşıyan o özen dikkat çekiyor.

Öznur Oğraş Çolak, Cumhuriyet’teki yazısında zihnin labirentlerine vurgu yapıyor ve “Biz seyirciler bu labirentin içinde seyrediyoruz oyunu” diyor. Evet, labirent tanımlamasını çok yerinde buldum. Dönüp dolaşıyoruz ama artık geldiğimiz yolu da bildiğimizden emin değiliz. Üstelik bu labirentin duvarları da sabit durmuyor, devamlı yer değiştiriyor. Çolak’ın dikkat çektiği gibi eşyalar sahneden çekildikçe mekândaki boşluk büyüyor. Bir hayatın içini dolduran ‘şeyler’ kaybolurken geriye kalan boşluk nasıl da büyüyebiliyor. Kafamızın içini sakinleştirmek, ‘şeyler’i doğru raflara dizmek, zamanı bir düzene sokmak istiyoruz, ama tutunacağımız işaretler birer birer yitiyor.

Ve oyunculuklar… Hemen “muazzam” demek istiyorum. Muazzam olan, böyle yoğun ve kaotik bir ruh haline izleyiciyi adeta yakasından yakalayarak dahil edebilmesi. Haluk Bilginer ve Özlem Zeynep Dinsel’in oyun gücü, bu kaygan dünyayı son derece gerçek kılıyor. Zihnim olup biteni sıraya koymaya telaşındayken onların kurduğu ilişki beni yakalıyor. Bir sabit yaratıyor. Baba-kız arasındaki bağ, bütün o belirsizliğin içinde ağırlığını koruyor.

Metin Boran’ın bu oyun üzerine değerlendirmesinde, Bilginer’in oyunculuğunda ölçüyü ve ayrıntıyı, Dinsel’de ise sadeliği ve samimiyeti vurgulaması bu yüzden kıymetli geldi bana. Büyük oyunculuk üzerine konuşurken kolayca büyük sıfatlara kaçıyoruz — kendime minik bir laf atarak, “muazzam” gibi. Oysa gücün nereden geldiğini de düşünmek lazım. Burada beni yakalayan, o yoğun paniğin ve kırılganlığın abartıya kaçmadan hissedilebilmesi.

Oyunun bende bıraktığı duygu, Zeller’in yönettiği Baba / The Father filmini de yeniden düşündürüyor. Yine hayranlıkla sevdiğim iki oyuncu, Anthony Hopkins ve Olivia Colman… Aynı hikâyeyi iki ayrı sanatın imkânlarıyla izlemek, hafızanın ve zamanın kayganlığını yeniden düşünmek için güzel bir fırsat.

Filmin son sahnesinde Anthony, saatinin nerede olduğunu bildiğini söylüyor: Kolunda. Bunu biliyor. Bütün o belirsizliğin içinde tutunmaya çalıştığı küçücük bir kesinlik. Aynı sahnedeki şu sözler, zannederim hikâyenin duygusunu en iyi şekilde dile getiriyor:

“Sanki bütün yapraklarımı kaybediyorum. … Dallar, rüzgâr, yağmur… Artık neler olduğunu bilmiyorum. Sen biliyor musun neler olduğunu?”

İnsanın kendisini bir arada tutan şeyleri birer birer yitirmesi… Anılarını, tanıdıklarını, zamanın içindeki yerini. Baba’nın bende bıraktığı derin iz tam burada. Hepimizin gündelik hayatına sinmiş o küçük kontrol iddiası var ya; neyi bildiğimizden, nerede durduğumuzdan emin olma hâli. Oyun onu sarsıyor. Üstelik sahnede gördüğüm paniği, seyirci koltuğunda bana da hissettirerek.

Aradan geçen zamana rağmen içimde dönmeye devam etmesine şaşırmıyorum. Bu oyunu sahneye taşıyan herkese çok şükran…